«Οδύσσεια»...ένα έπος χωρίς εφέ

 

Πρώτη αντίδραση: καθηλώθηκα. Δεύτερη: έψαχνα. Τρίτη αντίδραση η φράση «θα το ξαναδώ»! Γιατί; Επειδή πολλά τα επίπεδα. Πολλές οι αναφορές. Και πολλά τα νοήματα. Όπως, λόγου χάριν τα λόγια του Οδυσσέα. Που διαρκώς επανέρχονται με την ίδια σειρά «μ αυτά που κάναμε στην Τροία παραβήκαμε τις αξίες των θεών».

Τι έκαναν; Δεν άφησαν ούτε γάτα απείραχτη. Μπροστά στα μάτια του Οδυσσέα σφάζουν την ιέρεια της Αθηνάς. Με αποτέλεσμα, από τις ενοχές του να την κουβαλάει μαζί του. Το φάντασμά της. Εκείνη, η ιέρεια της Αθηνάς, τον συμβουλεύει, στο τέλος. Όταν όλοι οι σύντροφοί του έχουν χαθεί και ο Οδυσσέας είναι μόνος: να φτιάξεις μια σχεδία και να αφεθείς.

Και πράγματι. Μετά απ αυτή την περιπλάνηση. Μετά από δέκα χρόνια περιπετειών, δοκιμασιών και συναντήσεων με τέρατα μάγισσες, γίγαντες και κύκλωπες, ο Οδυσσέας καταλήγει μόνος και «γυμνός». Κάθε ελπίδα έχει χαθεί. Σκεφτείτε το. Η αρχή του Οδυσσέα βασιλική. Με δόξα και τιμές που άλλος Ελληνας δεν είχε καταφέρει να αποκτήσει.

Ποιος ο πραγματικός ήρωας για την κατάκτηση της Τροίας; Όχι ο Αχιλλέας αλλά ο Οδυσσέας. Και η επιστροφή του με τους καλύτερους οιωνούς. Κι όμως ύστερα από δέκα χρόνια μόνος. Χωρίς τίποτα. Γιατί αυτή η δεκάχρονη περιπέτεια; Για να τιμωρηθεί. Η ιμπεριαλιστική μανία του η ύβρις στους θεούς. Δέκα χρόνια η κατάκτηση της Τροίας δέκα χρόνια η περιπλάνηση του Οδυσσέα.

Ετσι πάνω σε μια σχεδία, μόνος, ξαπλωμένος ανάσκελα, καταλήγει στην Ιθάκη. Ζητιάνος. Από τον θρόνο του βασιλιά στα κουρέλια ενός ζητιάνου. Αλλά κι εδώ αποκαλύπτει τα χαρίσματά του. Ποια είναι αυτά; Δολιότητα, πανουργία, ευρηματικότητα. Ο Δούρειος Ιππος δικό του στρατήγημα. Τα κουρέλια ενός ζητιάνου το δικό του στρατήγημα. Με δολιότητα καρφώνει ξύλο στο μάτι του Κύκλωπα Πολύφημου, γιού του Ποσειδώνα. Γι αυτό ο θεός τον τιμωρεί.

Με τα κουρέλια θα εισέλθει στα ανάκτορά του στην Ιθάκη. Ο πιστός του σκύλος, Άργος το όνομά του, δηλαδή λευκός. Τον αναγνωρίζει. Και έτσι καταλήγει στην μεγάλη αίθουσα με τους 108 μνηστήρες.

Η μεγαλειώδης σκηνή της εξολόθρευσης των μνηστήρων, μοιάζει με μικρογραφία της κατάκτησης της Τροίας. Το αίμα το στοιχείο του. Η επιβίωσή του η αρετή του. Ο Οδυσσέας η επιτομή του Ελληνα. Θα επιβιώσει. Ο, τι και να γίνει. Ο Οδυσσέας είναι ο χαρακτήρας, η ταυτότητα η πεμπτουσία της ελληνικής φυλής.

Και ο Ομηρος; Πόσο πιστός στο αθάνατο, το μεγαλειώδες και ανεπανάληπτο κείμενο της Οδύσσειας είναι ο Κρίστοφερ Νόλαν; Σε πολλά «κεφάλαια» παραμένει πιστός. Σε μερικά άλλα, διαφορετικός. Όπως ας πούμε ο λόγος που οι Ελληνες εφόρμησαν εναντίον της Τροίας. Η Ελένη; Όχι λέει ο Οδυσσέας. Είναι οι εμπορικοί δρόμοι. Είναι το πλιάτσικο. Είναι ο ιμπεριαλισμός. Προφητικός ο Ομηρος.

Η σκηνή με τον Δούρειο Ιππο βυθισμένο κατά το ήμισυ στην παραλία, λόγω παλίρροιας, θα γράψει χρυσή σελίδα εικαστικής πανδαισίας. Αυτή η βύθιση δεν περιγράφεται από τον Ομηρο. Εκεί, μέσα στα σπλάχνα του ξύλινου τέρατος, στριμωγμένοι ο ένας πάνω στον άλλο, καραδοκούν οι Ελληνες με αρχηγό τον αρχιστράτηγο Αγαμέμνωνα.

Και έτσι, στο τέλος ανοίγουν την πύλη και ο στρατός, που τάχα είχε αποπλεύσει, ενώ στην πραγματικότητα καραδοκούσε στην κοντινή Τένεδο, εφορμά και τα κάνει όλα γης μαδιάμ. Το ειρωνικό της ιστορίας είναι πως ο μεν Αγαμέμνων επιστρέφει χωρίς εμπόδια στα ανάκτορά του ενώ ο Οδυσσέας δέκα χρόνια στην περιπλάνηση και την τιμωρία. Όμως ο Αγαμέμνων δολοφονείται από την Κλυταιμνήστρα και τον εραστή της τον Αίγισθο, ενώ από την άλλη η Πηνελόπη πιστή στον Οδυσσέα.

Η πορεία του καθοδική προς τον Αδη. Στην κόλαση. Εκεί «πάει» τον Οδυσσέα ο Κρίστοφερ Νόλαν. «Θα πάω στην κόλαση και θα επιστρέψω» λέει ο Οδυσσέας. Ο Ομηρος δεν περιγράφει την κάθοδό του στον Αδη. «Βλέπει» νεκρούς αλλά όχι μέσα στην κόλαση.

Μερικές «λεπτομέρειες». Ο Ματ Ντέιμον αγνώριστος. Οπου πρέπει γερασμένος. Ο καλύτερος ρόλος του. Η μαύρη Λουίτα Νιόνγκο είναι η Ελένη. Αλλά ποια Ελένη; Ταλαιπωρημένη και με πρόσωπο χαραγμένο. Ο Ομηρος περιγράφει την Ελένη με τα «λευκά μπράτσα». Ο Νόλαν την προτίμησε μαύρη. No problem. Η Ελένη καθόλου ωραία και γοητευτική. Ο Μενέλαος φρόντισε να τσαλακώσει το πρόσωπό της. Ακόμα ο Τζον Μπέρνθαλ είναι ο Μενέλαος και ο Μπένι Σάφντι, με εμφάνιση Νταρθ Βέιντερ είναι ο Αγαμέμνων. Και Τηλέμαχος ο Τομ Χόλαντ!

Μια ακόμα λεπτομέρεια. Η έναρξη αυτού του πρωτοφανούς, χειροποίητου έπους, με τον Ομηρο να αφηγείται την ιστορία. Ο Ομηρος νέος, μαύρος με ερμηνευτή έναν μουσικό της ραπ! Ο Νόλαν μεταφέρει τον Ομηρο στην εποχή μας. Τα στενά Σκύλας- Χάρυβδης παραπέμπουν στα αντίστοιχα του Ορμούζ.

Το μεγαλειώδες έπος γυρίστηκε με τις βαριές και ασήκωτες μηχανές IMAX. Και για να εξαφανίσουν τον θόρυβο κατά την λειτουργεία τους, κατασκευάστηκε ειδικό κουτί. Το πλοίο είναι από την αρχή κατασκευασμένο. Είπαμε. Η «Οδύσσεια» είναι υπερπαραγωγή, αλλά ο τρόπος δημιουργίας εντελώς «χειροποίητος» Με ελάχιστα οπτικά εφέ. Όπως οι σκηνές με τον Κύκλωπα.

πηγη